Anlatım bozuklukları

Neden önemli?

Anlatım bozuklukları, TYT'de yalnız bir tanımı hatırlama konusu değildir. Soruyu doğru sınıflandırmak, kanıt veya işlem adımını seçmek ve sonucu kontrol etmek için kullanılır. Bu derste özellikle gereksiz sözcük ve anlam çelişkisini bulmak; sözcüğün yanlış yerde veya yanlış anlamda kullanımını tanımak; özne, nesne, tümleç ve yüklem eksikliklerini çözmek becerilerini birlikte geliştireceksin.

Kavram haritası ve öğrenme sırası

Önce Anlama dayalı bozukluklar ile temel çerçeveyi kur; ardından başlıkları sırayla ilişkilendir ve Yüklem, çatı ve tamlama uyumu bölümünde bilgiyi soruya dönüştür. Aşağıdaki sıra, konuyu parça parça değil birbirine bağlı bir sistem olarak görmene yardım eder.

1. 1. Anlama dayalı bozukluklar
2. 2. Sözcüğün yeri anlamı değiştirir
3. 3. Öge eksiklikleri
4. 4. Yüklem, çatı ve tamlama uyumu

Anlama dayalı bozukluklar

“Geri iade etmek”te iki sözcük aynı anlamı taşıdığı için gereksizlik vardır. “Kesinlikle gelebilir” cümlesinde kesinlik ve olasılık çelişir. “Fiyatlar pahalı” yerine “ürünler pahalı” veya “fiyatlar yüksek” denmelidir; sözcük yanlış anlamda kullanılmıştır.

Sözcüğün yeri anlamı değiştirir

“Yeni okula gelen öğrencilerle tanıştık.” cümlesinde yeni sözcüğünün okulu mu, gelme zamanını mı belirttiği belirsizdir. Belirleyici sözcüğü ilgili olduğu ögeye yaklaştırmak gerekir: Okula yeni gelen öğrencilerle…

Öge eksiklikleri

Ortak kullanılan bir öge iki yükleme de uygun değilse bozukluk oluşur: “Kitabı aldı ve masaya bıraktı.” cümlesinde “kitabı” her iki yükleme de uygundur. “Sana güveniyor ve çok seviyorum.” cümlesinde ilk yüklemin öznesi “o”, ikincinin öznesi “ben” olduğundan özne uyumsuzluğu vardır.

Yüklem, çatı ve tamlama uyumu

“Herkes yerlerine oturdular.” cümlesinde özne–yüklem kişi uyumsuzluğu vardır. “Bu konuda birçok eleştiriler yapıldı.” sözünde belgisiz sıfattan sonra çoğul eki gereksizdir. Bağlı yapılarda etken ve edilgen çatının gerekçesiz karışması da bozukluk oluşturabilir.

TYT sorusunda uygulama protokolü

1. Görevi belirle: Soru kökünün senden tanım, ilişki, işlem, çıkarım veya karşılaştırma türlerinden hangisini istediğini yaz.
2. Ayırıcı ölçütü seç: Bu dersteki başlıklardan hangisinin soruyu diğer benzer sorulardan ayırdığını belirle.
3. Kanıtı göster: Metindeki ifade, matematiksel adım, kavramsal ilişki veya deney verisini açıkça işaretle.
4. Sonucu denetle: Cevabın soru kökündeki bütün koşulları karşılayıp karşılamadığını ve başka bir seçeneğin de doğru olup olamayacağını kontrol et.

Sık yapılan hatalar

• Her tekrarın gereksiz olduğunu sanmak
• Yalnız yükleme bakıp anlam ilişkisini kaçırmak
• Cümleyi düzeltirken asıl anlamı değiştirmek
• Birden fazla olası düzeltmede bağlamı göz ardı etmek

Bu hatalardan birini yaptığında yalnız doğru cevabı okumakla yetinme. Hatanın hangi adımda başladığını yaz ve aynı ölçütü yeni bir örnekte yeniden uygula.

15 dakikalık uygulama

1. On bozuk cümleyi “anlam” ve “yapı” olarak iki gruba ayır.
2. Her bozukluk için önce sorunu, sonra en az değişiklikle düzeltmeyi yaz.
3. Belirsizlik oluşturan bir sözcüğü farklı yerlere taşıyarak anlam değişimini göster.
4. Ortak ögeli iki yüklem kur ve ögenin ikisine de uyduğunu denetle.

Uygulama sonunda her adımın yanına “yardımsız yaptım”, “ipucuyla yaptım” veya “yeniden çalışmalıyım” notlarından birini ekle. Bu ayrım, tekrar planını gerçek ihtiyaca göre kurmanı sağlar.

Notlara bakmadan kendine anlat

Aşağıdaki istemler pasif okumayı geri çağırma çalışmasına dönüştürür. Her birine iki veya üç cümleyle cevap ver; cevap veremediğin istemi doğrudan tekrar listene ekle.

• Gereksiz sözcük ve anlam çelişkisini bulmak konusunu bir örnek üzerinden, notlarına bakmadan açıkla.
• Sözcüğün yanlış yerde veya yanlış anlamda kullanımını tanımak konusunu bir örnek üzerinden, notlarına bakmadan açıkla.
• Özne, nesne, tümleç ve yüklem eksikliklerini çözmek konusunu bir örnek üzerinden, notlarına bakmadan açıkla.
• Çatı ve tamlama uyuşmazlıklarını fark etmek konusunu bir örnek üzerinden, notlarına bakmadan açıkla.

Ders özeti

• Anlama dayalı bozukluklar: Bu başlığın temel kuralını, ayırıcı ölçütünü ve bir uygulama örneğini kendi cümlenle yeniden kur.
• Sözcüğün yeri anlamı değiştirir: Bu başlığın temel kuralını, ayırıcı ölçütünü ve bir uygulama örneğini kendi cümlenle yeniden kur.
• Öge eksiklikleri: Bu başlığın temel kuralını, ayırıcı ölçütünü ve bir uygulama örneğini kendi cümlenle yeniden kur.
• Yüklem, çatı ve tamlama uyumu: Bu başlığın temel kuralını, ayırıcı ölçütünü ve bir uygulama örneğini kendi cümlenle yeniden kur.

En kritik kontrol sorusu şudur: “Bu soruda doğru yöntemi seçmemi sağlayan ayırıcı ipucu neydi?” Bu soruya açık cevap veremiyorsan konu henüz otomatikleşmemiştir.