Okuma listesi, başlangıç ve yöntem kaynaklarından sonra konu alanlarına (biyoçeşitlilik, tüketim beyanları, erişilebilirlik, yapay zekâ ve veri) göre düzenlenmiştir.

Amaç ve kapsam

Çevre Okuryazarlığı Okuma Listesi, kaynak şeffaflığını içerik sonuna eklenen bir bağlantı listesinden daha geniş ele alır. Kullanıcı, iddianın hangi belgeye, döneme, yönteme ve kurum yetkisine dayandığını izleyebilmelidir.

Bu sayfa hukuki belge saklama veya akademik atıf standardının yerine geçmez. Platformun gündelik çevre bilgi ürünlerinde uygulanacak minimum kayıt düzenini tanımlar.

Başlangıç düzeyi

UNEP sürdürülebilir yaşam, Sıfır Atık ve temel su/enerji rehberleri gündelik kararlar için başlangıç sağlar. Terim yükü düşük ve uygulama odaklı bu metinler, ev, su ve atık sayfalarındaki kararlara geçmeden önce yeterli bir zemin sunar.

Uygulamada sorumlu kişi, kontrol tarihi ve kullanılan özgün bağlantı birlikte kaydedilir; belirsizlik varsa kesin dil yerine doğrulama gereği görünür tutulur.

• UNEP — Sustainable Lifestyles and Skills — gündelik ev, su ve atık kararları için uygulama odaklı, terim yükü düşük bir başlangıç çerçevesi sunar.

İklim yöntemi

IPCC değerlendirme raporları, kavramları kanıt düzeyi ve belirsizlik diliyle okumaya yardımcı olur. Özet için önce Karar Vericiler İçin Özet (SPM) bölümüyle başlamak, ardından ilgili bölümün teknik özetine geçmek yeterlidir.

İklimle ilgili bir iddiayı aktarırken raporun hangi çalışma grubuna ve hangi bölümüne dayandığı not edilmelidir.

• IPCC AR6 — Glossary — iklim kavramlarını kanıt düzeyi ve belirsizlik diliyle tanımlar; SPM ve teknik özet okumadan önce terimler için başvurun.

Biyoçeşitlilik

CBD metinleri ve rehberleri tür, ekosistem, sürdürülebilir kullanım ve istilacı tür kavramlarını çerçeveler. Tanımlar için sözleşme metni; uygulama için taraflar konferansı kararları ve ulusal strateji belgeleri birlikte okunmalıdır.

Yerel gözlem sayfalarındaki tür ve habitat ifadeleri bu tanımlarla tutarlı biçimde kullanılır.

• Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi — Convention Text — tür, ekosistem, sürdürülebilir kullanım ve istilacı tür tanımlarının dayandığı birincil sözleşme metnidir.

Tüketim ve beyan

Ticaret Bakanlığı kılavuzları çevresel ve ticari beyanların tüketiciye nasıl sunulacağını anlamaya yardım eder. Reklam ve etiketlerdeki çevre iddialarını değerlendirirken kılavuzdaki örnek ifadelerle karşılaştırmak pratik bir başlangıçtır.

Beyan sayfalarındaki değerlendirme ölçütleri bu kılavuzların güncel sürümüne göre gözden geçirilir.

Erişilebilirlik

WCAG ve WAI kaynakları içeriğin farklı kullanıcılar tarafından algılanabilir ve kullanılabilir olmasını sağlar. İçerik üretiminde başarım ölçütlerinin AA düzeyi hedeflenir; hızlı denetim için WAI kontrol listeleri kullanılabilir.

Yeni bir sayfa yayına alınmadan önce başlık yapısı, kontrast ve klavye erişimi bu ölçütlere göre kontrol edilir.

• W3C — Web Content Accessibility Guidelines 2.2 — AA düzeyinde hedeflenen başarım ölçütlerinin birincil metnidir; başlık yapısı, kontrast ve klavye erişimi denetiminde kullanılır.

Yapay zekâ ve veri

NIST risk yönetimi ve KVKK rehberleri yapay zekâ destekli üretimde şeffaflık, doğrulama ve kişisel veri sınırını destekler. Yapay zekâ desteğiyle hazırlanan içerikte kaynak doğrulaması insan tarafından yapılır.

Kişisel veri içeren örnekler bu çerçevelerdeki sınırlara göre ayıklanır; kullanım biçimi yapay zekâ politikası sayfasında açıklanır.

• NIST — AI Risk Management Framework — yapay zekâ destekli üretimde şeffaflık ve doğrulama pratiğini destekleyen risk yönetimi çerçevesidir.
• KVKK — Üretken Yapay Zekâ ve Kişisel Verilerin Korunması Rehberi — üretken yapay zekâ kullanımında kişisel veri sınırını açıklayan resmî rehberdir.

Yayın öncesi kontrol

• Kaynağın başlığı, kurumu ve tarihi kaydedildi mi?
• Bağlantı doğrudan iddiayı destekliyor mu?
• Belge kapsamı içerikte doğru temsil edildi mi?
• Değişiklik ve kırık bağlantı için bakım sahibi belli mi?

Örnek kayıt düzeni

Çevre Okuryazarlığı Okuma Listesi için örnek kayıt; konu başlığı, kurum veya yazar, belge adı, yayın ve son kontrol tarihi, doğrudan bağlantı, kullanılan bölüm, kapsam sınırı ve editoryal not alanlarından oluşur. Bir sayı kullanılmışsa birim, dönem, coğrafya, payda ve revizyon durumu da aynı kayıtta tutulur.

Çevre Okuryazarlığı Okuma Listesi kaydı başka bir editörün aynı sonuca ulaşmasını sağlayacak kadar açık olmalıdır. Yalnız bağlantıyı saklamak yeterli değildir; bağlantı değiştiğinde iddianın hangi kanıta dayandığı anlaşılabilmelidir. Çelişkili kaynaklar silinmez, görev ve kapsam farklarıyla birlikte not edilir.